تبلیغات
محدث - مقاله «زن اشتغال و خانواده از دیدگاه اسلام»

 

 

زن ، اشتغال و خانواده از دیدگاه اسلام(تذكر این مقاله در كیهان چاپ شد و بلافاصله در همان روزنامه توسط محمد زندی دلگشا نقد شد؛ نقد زندی را در اینجا بخوانید)


نویسنده: مجید محمدیان

یكی از سوالات و مباحثی كه در سال های اخیر در جامعه ما مطرح بوده است، بحث از توانایی و كارآمدی زنان و حضور فعال آن ها در عرصه های اجتماعی و سیاسی است. مسئله اشتغال زنان به كارهای اجتماعی، قضاوت زنان، پلیس زن و هم اكنون بحث صدارت و وزارت زنان از جمله مباحث مورد توجه و جنجال برانگیز در گذشته و حال بوده و هست.
    در این میان عده قابل توجهی از مدیران و مسئولان كشور به استناد برخی از آموزه های دینی كه دیده یا شنیده اند و باتوجه به حضور زنان در تمام عرصه ها در كنار مردان در بسیاری از كشورها، معتقدند كه تفاوت چندانی بین زن و مرد در انجام مسئولیت ها و مدیریت های اجتماعی وجود ندارد و زنان هم مثل مردان باید به دنبال مشاغل اجتماعی و تامین درآمد از این طریق باشند لذا آن را از جمله موارد ارزشی و رشدی برای زنان می دانند. این عده ناخواسته تحت تاثیر تفكرات فمینیستی كه هم اكنون در بسیاری از كشورهای جهان حاكم است قرار گرفته و برای اینكه مورد اعتراض و محكومیت برخی از سازمان های بین المللی دفاع از حقوق زنان قرار نگیرند و خود را هماهنگ و شبیه كشورهای مترقی نشان بدهند، زنان را تشویق به ادامه تحصیلات عالی به جهت اشتغال به مشاغل اجتماعی می كنند، و حتی برخی از مسئولیت ها و مدیریت های اجتماعی را به زنان محول كرده اند. در طرف مقابل عده ای بر اثر برداشت سطحی از برخی از آیات و روایات و تعصب و افكار خشك و متحجرانه، منكر توانمندی های زنان در این امور هستند و حتی نسبت به رانندگی زنان حساسیت منفی نشان می دهند و وظایف زنان را فقط در چهارچوب خانه تعریف می كنند.
    از آنجایی كه طبق فرمایش امیرمومنان علی علیه السلام، انسان های جاهل در هر مسئله ای یا افراط و زیاده روی می كنند و یا تفریط و كوتاهی می كنند1، به نظر می رسد كه گروه اول، دچار افراط و زیاده روی در مورد بانوان شده اند و بر اثر جهل و ناآگاهی نسبت به مبانی دینی و عدم شناخت از طبیعت و سرشت زنان، و به علت خود باختگی فرهنگی در برابر تفكرات غربی و مرعوب شدن در مقابل سازمان های مدعی حمایت از حقوق زنان، برخی از مسئولیت ها و مدیریت های اجتماعی را كه در حیطه و مسئولیت و توانایی مردان است را به زنان واگذار كرده اند. این عده با نادیده گرفتن رسالت مهم و ارزشمند بانوان یعنی؛ مدیریت خانه و رسیدگی به امور منزل، تربیت نسل آینده و ایجاد محبت و گرمی در كانون خانواده ، مقام و منزلت زن را چنان پائین آورده اند كه از او توقع و انتظار یك كارگر یا كارمندی با حقوق ناچیز را دارند و به راستی كه در حق زنان و بانوان عظیم الشان جامعه ما ظلم و بی عدالتی روا می دارند.
    اگرچه در گذشته زنان از تمام حقوق انسانی خود محروم بودند و بمانند یك برده و حیوان با او رفتار می شد و زنان موجودی پست و بی ارزش به شمار می آمدند و آن گونه در حق زنان، ظلم و ستم روا می داشتند، در قرن بیستم نیز با بی توجهی به طبیعت و ویژگی های زنان و بی ارزش نشان دادن وظایف خانوادگی و كشاندن زن به جامعه و استفاده ابزاری از آنان، ظلم و خیانت دیگری را به زنان روا داشته اند.
    اجازه بدهید توجه شما را به آرزوهای قلبی یك زن غربی جلب كنم. آنی رود یكی از نویسندگان مشهور انگلستان است. او می گوید:
    «ای كاش كشور من مانند كشورهای اسلامی می بود كه زنان با پوشش و عفت، آسوده ترین زندگی را دارند. این برای انگلستان یك ننگ است كه دخترانش به خاطر آمیختگی با مردان در مشاغل اجتماعی به رذالت كشیده شوند. چه می شود ما را كه سعی نمی كنیم وظایف و مسئولیت زنان ما، هماهنگ با فطرت و طبیعت آنان باشد یعنی همان خانه داری و تربیت فرزند و كارهای مردانه را به مردان واگذار كنیم تا شرافت و ارزش زنان را به دست آوریم.»2
    اگر زنان غربی همواره به دنبال حقوق تضییع شده خود باشند، حق دارند زیرا نه مسیحیت حقوق آنها را تامین كرده و نه قوانین و آداب و رسوم غرب، اما چنین زحمتی از دوش زنان مسلمان برداشته شده است، زیرا به راستی اسلام، تمام نیازهای روحی، جسمی و عاطفی زنان را با توجه به طبیعت و سرشت، زنان برآورده كرده است.
    در حال حاضر كشور سوئد، از نظر قوانین مربوط به ارتقای حقوق زن در جهان غرب، رتبه اول را دارد و بخش عظیمی از زنان، شاغل و حقوق بگیر هستند. ولی جالب است كه بدانیم درصد زنان در مدیریت ها به اندازه صفر است و از زنان در مشاغل پائین آن هم با حقوقی ناچیز، بیگاری كشیده می شود و آمار بسیار بالای طلاق و فرزندان نامشروع، از هم پاشیدگی كانون خانواده، آزار و آزادی های جنسی بی حد و حساب و زندگی مشترك بدون ازدواج، ارمغان چنین تفكری است3.
    ادعای اصلی ما در این نوشتار این است كه طبق آیات و روایات فراوان و بر اساس نظریات برخی از روانشناسان و دانشمندان و با عنایت به ویژگی ها و خصوصیات جسمی و روحی بانوان، بهترین و مهمترین نقش زنان در جامعه را كه همانا نقش همسری و مادری است و در آموزه های دینی نیز، بسیار ارزشمند و مقدس شمرده شده است و زن می تواند از این طریق به كمال خود برسد تا حدودی برجسته سازیم كه تشویق زنان به اشتغالات اجتماعی بدون قید و شرط و محول كردن مشاغل گوناگون به آنها و سپردن مدیریت ها به زنان خصوصاً مدیریت های كلان نه تنها خدمتی به زنان نیست بلكه خیانت و ظلمی بزرگ به آنان و به كل جامعه بشری است.
    ما برای اثبات این ادعا، دلایل مختلفی از آیات و روایات و نظرات اندیشمندان را ذكر می كنیم و ضمن دعوت همه خوانندگان به مطالعه این نوشتار، قضاوت منصفانه را به عهده آنان می گذاریم و سعی خواهیم كرد كه از اطاله كلام بپرهیزیم تا موجب خستگی و ملالت نشود.
    قبل از آنكه به مسئولیت ها و وظایف و رسالت اصلی زنان بپردازیم، لازم است كه با خلقت و آفرینش زن و مقام و منزلت آنان در آیات و روایات به طور مختصر آشنا شویم.
    الف) خلقت و آفرینش زن
    در منطق قرآن، زن بمانند مرد، یك انسان تمام عیار است و هیچ تفاوتی میان مرد و زن در اصل خلقت وجود ندارد. هر دوی آنها از یك حقیقت آفریده شده اند.
    خداوند در قرآن می فرماید: ای مردم، ما شما را از یك مرد و زن آفریدیم... همانا گرامی ترین و برترین شما نزد خداوند، باتقواترین شماست4. و در جای دیگر می فرماید: شما را از یك حقیقت واحدی آفریدیم5 و یا اینكه می فرماید: همه شما (چه مرد و چه زن) را از خاك آفریدیم و به خاك برمی گردید6 طبق نظر اكثر مفسرین شیعه، آفرینش حوا (ع) همانند آفرینش حضرت آدم (ع)، مستقل بوده است و اینطور نبوده است كه حضرت حوا از باقیمانده یا از دنده چپ حضرت آدم (ع) باشد. امام صادق علیه السلام به یكی از یاران خود به نام زراره می فرماید: آیا خداوند قدرت نداشت كه برای آدم، همسری از غیردنده او بیافریند؟ آنگاه آن حضرت فرمودند: خداوند هر كدام از آدم و حوا را از گل آفرید. 7
    خلاصه مطلب آن كه زن و مرد هر دو انسانند و طبعا باید از یك چیز آفریده شده باشند و در قرآن هیچ اثری از اینكه زن، از جنس پست تر آفریده شده باشد و یا خلقت زن، طفیلی مرد باشد، و یا زن را موجودی شر و بد یا عنصر گناه معرفی كند، وجود ندارد.
    ب) مقام و منزلت زن در قرآن و روایات
    برخلاف بسیاری از اقوام و ملل جهان درگذشته و حال و حتی برخلاف عقیده و نظر یهودیان و مسیحیان كه زن را موجودی بد و شر و عنصر گناه و فساد معرفی می كنند، اسلام، زنان را در مقام و منزلتی والاو ارزشمند قرار داده است. مقام زن در اسلام به حدی است كه سومین سوره مفصل قرآن به نام «النساء» نامیده شده است و در ده سوره دیگر به مسائل مربوط به حقوق و منزلت زن اشاره شده است و همه جا در خطاب های عام قرآن، زنان مورد خطاب هستند.
    اسلام، زن را به عنوان ركن مهم زندگی و متمم حیات انسانی و عضو مهم و موثر جامعه بشری قلمداد می كند و او را در راس امری عظیم قرار داده است كه همان تولید و تربیت نسل بشر است. یعنی در دامن زن است كه انبیاء الهی و اولیاء و بزرگان برای خدمت به بشریت، تربیت می شوند. امام امت(ره) در جمله معروفی كه از ایشان نقل شده فرمودند: «از دامن زن است كه مرد به معراج می رود».
    قرآن كریم از برخی از زنان بزرگ، با تجلیل فراوان یاد می كنند حضرت آسیه همسر فرعون و حضرت مریم (سلام الله علیها) را به عنوان یك الگو و سرمشق برای همه مومنان معرفی می نماید8. و در جای دیگر، حضرت مریم (سلام الله علیها) را همانند یكی از پیامبران بزرگ الهی مورد خطاب قرار می دهد و می فرماید:
    ای مریم، همانا خداوند تو را برگزیده و تو را پاك كرد و تو را بر تمام زنان عالم برتری داد9.
    در قرآن كریم، زنان با مردان با القاب مساوی و همسان یاد شده اند كه بر نقش و جایگاه هر یك در جامعه و مساوی بودن آنها در اصل تكلیف تاكید شده است:
    همانا مردان و زنان مسلمان و مردان و زنان مومن و مردان و زنان عبادت كننده و مردان و زنان راستگو و... خداوند برای همه آنها مغفرت و اجر بزرگی آماده كرده است10.
    همچنین به معاشرت و رفتار پسندیده و مناسب با زنان توصیه شده است. زن و مرد در بهره مندی از كسب و تلاش و پاداش عبادات و الزام به تكالیف یكسان و مساوی هستند و زن می تواند مانند مرد، مستقلااراده كند و مستقلاكار كند و مالك نتیجه كار و تلاش خود شود، قرآن در این زمینه می فرماید:
    مردان و زنان، هركدام بهره ای از كوشش ها و تلاش های خود دارند11.
    هیچ تفاوتی در مقررات كلی و جزیی و اصول عقاید و فروع آن میان زن و مرد نیست و در واجبات فردی مثل نماز و روزه یا واجبات اجتماعی مانند حج و امر به معروف و نهی از منكر و اقتصادی مانند خرید و فروش، تفاوتی بین زن و مرد نیست و زنان در حق تحصیل و انتخاب رشته تحصیلی، مالكیت، انتخاب محل سكونت و مانند آن، مستقل و خودكفا و آزاد هستند.
    این قسمت را با ذكر چند حدیث و روایت در مورد ارزش و مقام و منزلت زن، متبرك و مزین می كنیم. پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمودند: بهترین اولاد شما، دختران هستند12 و در جای دیگری فرزندان دختر را حسنه و نیكی معرفی كردند كه خداوند به واسطا آنها، به انسان ثواب می دهد13 و فرمودند: اگر تحفه و هدیه ای برای اهل و عیال خود خریدید، اول به فرزندان دختر بدهید و هركس دختری را خوشحال كند همانند این است كه بنده ای از فرزندان اسماعیل را در راه خدا آزاده كرده است.14
    پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) می فرمودند: من فقط از دنیای شما عطر و زنان را دوست دارم15 و می فرمودند: نزدیك ترین شما به من در قیامت كسی كه با همسر خود به نیكی رفتار نماید16 آن حضرت در جای دیگری فرمودند: بیشترین خیر و خوبی در زنان است.    

اگرچه از نظر انسانی، هیچ تفاوتی میان زن و مرد نیست و زنان به مانند مردان، یك انسان تمام عیار، مستقل و موثر و ارزشمند هستند و در این زمینه، هیچگونه برتری و امتیازی بر همدیگر ندارند، اما با این وجود، دست توانمند آفرینش، با ایجاد یك سلسله خصوصیات و ویژگی های جسمی و روحی در زنان، وظایف و مسئولیت های خاصی را از آنها انتظار دارد و خداوند بزرگ برای ایجاد یك نظام احسن و اتم، وظایف خاصی را برای زنان تعریف و مشخص كرده است.
    همانطور كه می دانیم زنان از نظر جسمی، ظریف تر و لطیف تر از مردان هستند و از نظر روحی، دارای احساسات و عواطف سرشار و فراوانی هستند، خشونت و صلابت مردان با لطافت و ملایمت زنان، تعدیل و تكمیل می شود و زنان نسبت به مردان، محتاط تر، صبورتر و مذهبی تر هستند و علاقه آنها به خانواده و تدبیر امور منزل بیش از مردان است. كارهایی كه نیاز به تفكر و تمركز و توانایی جسمی زیاد دارد، زنان را خسته می كند و از عهده و توان آنها خارج است و بدون شك می توان گفت كه بهترین و مهمترین نقش زنان درجامعه بشری با توجه به این ویژگی ها و براساس آموزه های دینی، همانا نقش همسری و مادری است و به جرات می توان گفت كه خداوند آنها را برای ایفای این دو نقش آفریده است و زنان می توانند با ایفای این دو نقش نه تنها به بالاترین قله كمال و قرب حق تعالی برسند، بلكه می توانند بهترین، موثرترین و ارزشمندترین خدمت را به جامعه بشری ارائه دهند.
    همسری و مادری تا جایی مهم است كه پیامبراكرم (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت علیهم السلام، جهاد زنان را درراه خدا، خوب شوهرداری كردن ] و تربیت فرزند) می دانند (17) و حضرت زهرا (سلام الله علیها) كه بهترین الگوی زنان مسلمان است از اینكه پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله وسلم) كارهای داخلی منزل را به او واگذار كردند و كارهای خارج از منزل را به عهده امیرمومنان علی علیه السلام گذاشتند، بسیار خرسند و خوشحال شدند. (18)
    مردان در قرآن كریم به دلیل توانمندی های بیشتر جسمی و عقلی، سرپرست و نگهبان زنان برشمرده شده اند.(19) و به زنان پیامبر (صلی الله علیه و آله وسلم) كه الگوی زنان جامعه هستند، توصیه شده است كه درخانه های خود بمانند و از هرگونه جلوه گری ناپسند وآشكار كردن زینت های خود درجامعه بپرهیزند.(20) همچنین خداوند در قرآن كریم می فرماید: زنان برای شما لباس هستند و شما برای زنان، لباس هستید. (21) یعنی همچنانكه لباس، باعث زینت و پوشش انسان در برابر سرما و گرما می شود و عیوب انسان را می پوشاند، زن و مرد باید باعث زینت یكدیگر شوند و ضمن اینكه عیوب یكدیگر را می پوشانند، همدیگر را حفظ وصیانت كنند.
    یكی ازبهترین و مناسب ترین، تعبیرات قرآن از زنان، این است كه زنان به مانند كشتزاری می مانند كه باعث بقاء نوع بشر و تربیت نسل آینده هستند. (22) نه وسیله ای برای هوسرانی و اطفاء شهوات.
    در روایات اسلامی نیز به زیباترین شكل، وظایف و مسئولیت های ارزشمند زنان، اشاره شده است. دراحادیث وارد شده است كه زنان به مانند گل، لطیف و ظریف هستند ولی قهرمان نیستند ] كه بتوانند كارهای سخت و خارج از توان خود را انجام دهند.(23)[ درآموزه های دینی ما، گفتن اذان و اقامه، رفتن به جماعت و جمعه و حضور در تشییع جنازه، بلند گفتن تلبیه و... قضاوت كردن، از زنان، برداشته شده است و به ما توصیه شده است كه ولایت و مدیریت ها به زنان سپرده نشود و در تصمیمات مهم، نباید با زنان مشورت كرد زیرا نظرات آنها استوار نیست. (24) مگر زنانی كه كمال عقلی آنها، ثابت شده باشد.
    در روایت دیگری، پیامبر اكرم (صلی الله علیه و آله وسلم) فرمودند: مردانی كه خود را شبیه زنان می كنند و زنانی كه خود را به شكل مردان درمی آورند و كارهای مردانه انجام می دهند، ملعون و از رحمت خدا به دور هستند. (25) البته آیات و روایات دیگری در این زمینه وجود دارد كه به جهت انحصار از آنها صرف نظر می كنیم.
    ملاحظه می كنید كه رسیدگی زنان به امور خانه داری، شوهرداری، تربیت و فرزند تا چه اندازه از قداست و ارزش معنوی برخوردار است و مهمترین رسالت و وظیفه زنان در آفرینش، همین است. زیرا خداوند كه سازنده و خالق زنان است، بهتر از هركس می داند كه چه وظایف و مسئولیت هایی از عهده و توان زنان برمی آید.
    متاسفانه برخی از زنان جامعه ما به دلیل ناآگاهی از ارزش و قداست وظایف خانوادگی و رسالت مادری و عدم شناخت مبانی دینی، به دنبال اشتغال و كارهای اجتماعی بدون قید و بند هستند و هدفشان از تحصیلات، به دست آوردن شغل و كاری برای كسب درآمد است و حاضرند كه تن به هر كار و فعالیت اقتصادی و اجتماعی در خارج از منزل بدهند اگرچه درآمد ناچیزی داشته باشد اشتغال را برای خود یك ارزش و كمال می دانند و كارها و وظایف همسری و مادری را نوعی تحجر و عقب ماندگی برای زن محسوب می كنند. تاسف بالاتر این است كه برخی از مسئولان و مدیران كشور و متولیان امور فرهنگی جامعه از صدا و سیما به این تفكر وعقیده باطل دامن می زنند و آن را تشویق و تبلیغ می كنند.
    هیچ كس در توانائی ها و خدمات ارزشمند زنان در جامعه و تاریخ شك ندارد. آنها در برخی از صحنه ها حتی از مردان نیز جلوتر هستند، ولی بی ارزش كردن و بهاء ندادن به امور خانواده و تربیت فرزندان و كشاندن زنان به جامعه و محول كردن كارها و مشاغلی كه برعهده مردان است، آنهم با دستمزدهای ناچیز، واقعاً نوعی تجاوز به حقوق زنان و بیگاری كشیدن از آنان است كه مفاسد و لطمات جبران ناپذیری را به خود زنان و به جامعه و كانون خانواده ها وارد می سازد.
    جالب است بدانیم موضوع دفاع از حقوق زن در غرب در زمانی شدت گرفت كه كارخانه ها به دنبال انقلاب صنعتی، نیاز شدیدی به نیروی كار ارزان قیمت داشتند كه در این رابطه، زنان به عنوان نیروی كار با دستمزد ناچیز شناخته شدند.
    خانم كلیور السون روانشناس معروف می گوید:
    «تحقیقات نشان می دهد كه زنان علاقه مند هستند كه تحت نظر اشخاص دیگری كار كنند و از مرئوس بودن و تحت نظر دیگران كار كردن بیشتر خوششان می آید. خانم ها بیشتر تابع احساساتند و آقایان تابع عقل و منطق. بسیار دیده شده است كه خانم ها از نظر هوشی بالاتر از مردان هستند ولی نقطه ضعف آنها احساسات شدید آنان است. مردان همیشه عملی تر فكر می كنند و بهتر قضاوت می كنند و سازمان دهنده بهتری هستند و بهتر از زنان هدایت و رهبری می كنند و برتری روحی مردان بر زنان چیزی است كه خداوند، طراح آن بوده است و هرچقدر خانم ها بخواهند با این واقعیت مبارزه كنند، بی فایده است. خانم ها به خاطر اینكه حساس ترند باید قبول كنند كه به نظارت آقایان در زندگی نیاز دارند. كارهایی كه به تفكر مدام و تصمیم گیری های دقیق نیاز دارد، زن راخسته و ناتوان می كند. بزرگترین هدف خانم ها در زندگی، تامین شدن است و وقتی به این هدف رسیدند، دست از فعالیت می كشند.»26
    اكنون این سوال مطرح است كه با آن همه سفارشات دینی و اعترافات روانشناسان غربی، آیا صحیح است كه زنان بی قید و شرط، به مشاغل اجتماعی وارد شوند و مدیریت های اجتماعی خصوصاً مدیریت های كلان به آنها واگذار شود؟!!
    زنان می توانند به وسیله ایفای درست نقش همسری و مادری نه تنها به بالاترین مقامات و كمالات معنوی دست یابند بلكه بهترین و موثرترین خدمت را به جامعه و تاریخ بشریت خواهند كرد.
    هم اكنون در كشور ما صدها هزار شغل به تصرف بانوان درآمده است، شغل هایی كه باید در اختیار مردان بیكار قرار می گرفت. آمار دختران و پسران تحصیل كرده ای كه به دنبال شغل و كار هستند، رشد فزاینده ای به خود گرفته است و از آنجا كه دختران، به حقوق و دستمزد ناچیزی قناعت می كنند و مطیع تر و فرمانبردارتر از مردان هستند، از شانس بیشتری برای اشتغال به كار برخوردارند و واقعا زنان و دختران جویای كار یا شاغل، به عنوان یكی از عوامل بیكار ماندن مردان و پسران بیكار محسوب می شوند.
    از سوی دیگر درصد ورودی های دختران به دانشگاه ها بیشتر از پسران شده است و دختران می توانند تقریبا در تمام رشته های تحصیلی شركت كنند، رشته هایی كه هیچ گونه سنخیتی با توانایی ها و روحیات زن و فرهنگ و باورهای ملی و مذهبی ما ندارد؟
    طبیعی است كه پیامد چنین وضعی، بالارفتن سن ازدواج و افزایش سطح انتظارات دختران، رشد فزاینده آمار طلاق، افزایش روابط جنسی نامشروع و سست شدن بنیان خانواده ها و اختلافات خانوادگی و محروم ماندن بسیاری از فرزندان از محبت مادری خواهد بود.
    اگر این وضع و روند به همین شكل، ادامه و افزایش یابد، قطعا جامعه اسلامی ما را با یك بحران اجتماعی و بی هویتی فرهنگی دچار خواهد كرد، بحرانی كه پیامدها و خسارت های جبران ناپذیری را به عصر ما و نسل ما وارد خواهد ساخت.
    امید است كه متولیان فرهنگی كشور به وسیله بالابردن فرهنگ ملی و دینی و آگاه ساختن نسل جوان از خطرات فرهنگ منحط غرب، جامعه اسلامی را به سوی تعادل و عدالت بیشتر هدایت نمایند.

    پی نوشت ها:
    ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ
    1-نهج البلاغه، كلمات قصار.
    2- كتاب المراه فی كل الاسلام، مریم نورالدین فضل الله، ص .45
    3- جامعه شناسی اشتغال زنان، خدیجه سفیری، ص .137
    4- سوره حجرات: .13
    5- سوره زمر: 6.
    6- سوره طه: .55
    7-من لایحضر الفقیه، ج 3، ص .379
    8- سوره تحریم: .11
    9- سوره آل عمران: .42
    10- سوره احزاب: .35
    11- سوره نساء: 19 و .32
    12- بحارالانوار، ج 101، ص .91
    13- الكافی، ج 6، ص 4.
    14- وسائل الشیعه، ج 21، ص .514
    15- الكافی، ج 5، ص .321
    16- وسائل الشیعه، ج 12، ص .152
    23- الكافی، ج 5، ص .510
    24- بحارالانوار، ج 100، ص .255
    25- بحارالانوار، ج 100، ص .258
    26- نظام حقوق زن در اسلام، صفحه 185 به نقل از مجله زن روز شماره .101
    17- بحارالانوار، ج 100، ص .255
    18- همان، ج 43، ص .24
    19- سوره نساء: .34
    20- سوره احزاب: .33
    21- سوره بقره: .187
    22- سوره بقره: .223پی نوشت ها:
    
     مجید محمدیان